Đinh Thị Phương Hoài, Huỳnh Thanh Huy, Lê Văn Cảnh, Trần Thị Thảo Nguyên, Mai Linh Ngọc, Lê Đức Duy, Bùi Tuấn Vỹ, Nguyễn Thanh Minh

1. Mở đầu

Corticoid (thuốc chứa prednisolone, dexamethasone, methylprednisolone…) là nhóm thuốc có tác dụng chống viêm, giảm đau, chống dị ứng mạnh và được sử dụng rộng rãi trong điều trị nhiều bệnh lý. Tuy nhiên, việc tự ý dùng corticoid kéo dài, không theo chỉ định và không được theo dõi y khoa có thể dẫn đến những biến chứng nguy hiểm như suy tuyến thượng thận, loét – xuất huyết tiêu hóa, loãng xương, tăng huyết áp, và nhiễm trùng cơ hội.

Hình 1. Cảnh giác với suy tuyến thượng thận thứ phát và loét dạ dày do tự sử dụng corticoid kéo dài.

2. Trường hợp lâm sàng thực tế

Bệnh nhân: Nam, 67 tuổi
Lý do nhập viện: Đau thắt lưng lan xuống hai chân, yếu hai chân (P > T) trong 2 tuần.

Tiền sử:

Đau thắt lưng mạn tính 3–4 năm.

Tự dùng thuốc giảm đau, chống viêm dạng corticoid trong 3–4 năm, kèm 8 đợt tiêm giảm đau tại phòng khám tư.

Tiền sử viêm dạ dày mạn tính, HP (-).

Khám lúc nhập viện (25/02):

Bệnh nhân tỉnh, huyết động ổn.

Đau cột sống thắt lưng lan hai chân, tê bì (P > T).

Dấu Lasegue (+) hai bên.

Chẩn đoán trước mổ:

Hẹp ống sống thắt lưng đa tầng (L3–L4, L4–L5, L5–S1).

Phẫu thuật:

Giải ép và cố định vít qua cuống đốt sống L3–S1.

Hình 2. Cộng hưởng từ cột sống trước phẫu thuật với hẹp ống sống đa tầng từ L3-S1, và hình ảnh cắt lớp vi tính sau phẫu thuật với phương tiện KHX L3L4L5S1 đúng vị trí

Sau mổ ngày 4:

Bệnh nhân xuất hiện mệt mỏi nhiều, chán ăn, huyết áp thấp nhẹ, buồn nôn, yếu toàn thân.

Xét nghiệm: Cortisol huyết tương 7,5 µg/dL → chẩn đoán suy tuyến thượng thận thứ phát sau phẫu thuật.

Điều trị:

Tiêm tĩnh mạch Hydrocortisone 100 mg, sau đó duy trì liều giảm dần.

Bổ sung dịch, điện giải và theo dõi sát.

Bệnh nhân cải thiện nhanh, tỉnh táo, huyết động ổn sau 24 giờ.

Loét hang vị Forrest III, đã được can thiệp nội soi cầm máu tại Khoa Nội tiêu Hóa.

3. Bàn luận – Nguy cơ từ việc tự ý sử dụng corticoid

Suy tuyến thượng thận thứ phát do corticoid ngoại sinh

Khi dùng corticoid lâu ngày, trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận (HPA) bị ức chế, tuyến thượng thận ngừng sản xuất cortisol nội sinh.

Khi ngưng thuốc đột ngột hoặc trong giai đoạn stress (như phẫu thuật, nhiễm trùng, mất máu), cơ thể không đủ cortisol đáp ứng, dẫn đến tụt huyết áp, suy sụp tuần hoàn, rối loạn điện giải và có thể tử vong.

Dấu hiệu nhận biết lâm sàng

Sau phẫu thuật cột sống, nếu bệnh nhân có biểu hiện:

Mệt mỏi bất thường, buồn nôn, nôn.

Huyết áp tụt, chóng mặt, mạch nhanh.

Đường huyết thấp, điện giải bất thường.

Không đáp ứng với bù dịch thông thường.

→ Cần nghĩ ngay đến suy tuyến thượng thận, đặc biệt ở người có tiền sử dùng corticoid lâu dài.

Loét dạ dày – tá tràng và biến chứng xuất huyết tiêu hóa

• Corticoid tăng tiết acid dạ dày, giảm chất nhầy bảo vệ niêm mạc, đặc biệt nguy hiểm khi dùng cùng thuốc giảm đau nhóm NSAID.
• Bệnh nhân trên nhập viện với loét hang vị Forrest III, biểu hiện đau thượng vị, thiếu máu, và được nội soi cầm máu kịp thời.

4. Bài học và khuyến cáo từ trường hợp

Đối với người bệnh:

Tuyệt đối không tự ý sử dụng hoặc tiêm thuốc giảm đau, thuốc “mạnh” mà không rõ thành phần.

Nếu đã dùng corticoid kéo dài, không được ngưng thuốc đột ngột – cần giảm liều dần theo hướng dẫn của bác sĩ.

Khi có dấu hiệu bất thường (mệt mỏi, tụt huyết áp, đau bụng, nôn máu, đi phân đen...), cần đến ngay bệnh viện.

Đối với nhân viên y tế và phòng khám:

Cần khai thác kỹ tiền sử dùng corticoid ở bệnh nhân đau mạn tính trước phẫu thuật.

Bổ sung liều steroid dự phòng trong mổ và sau mổ (stress dose) nếu có nguy cơ ức chế trục HPA.

Tư vấn và giáo dục bệnh nhân về tác hại của lạm dụng corticoid trong các bệnh lý cơ xương khớp và thần kinh.

5. Kết luận

Trường hợp trên là lời cảnh báo quan trọng về nguy cơ suy tuyến thượng thận và loét dạ dày do lạm dụng corticoid – một vấn đề vẫn còn phổ biến trong cộng đồng.
Việc tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc tiêm không rõ nguồn gốc có thể gây hậu quả nặng nề, nhất là ở người lớn tuổi có bệnh nền.

Thông điệp

Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thuốc giảm đau kéo dài.
Corticoid là “con dao hai lưỡi” – chỉ an toàn khi được dùng đúng, đủ và được theo dõi cẩn thận.

------

Thông tin liên hệ
Khoa Ngoại Thần Kinh – Cột sống - Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế
- Điện thoại: Phòng Cấp cứu - 0234 3837777
- Địa chỉ: 41-51 Nguyễn Huệ, TP. Huế
-Website: www.bvydhue.vn.